Haritalar...
Her ülkenin bir haritası ve coğrafi sınırları vardır.
Dağları, ovaları, nehirleri, geçitleri, girilmesi zor bölgeleri…
Aynı şekilde, her insanın da ruhunun bir değerler haritası vardır.
Bu harita:
nerelerde durabildiğimizi,
nerelerde zorlandığımızı,
neleri kaybettiğimizde dağıldığımızı,
neleri koruduğumuzda ayakta kaldığımızı gösterir.
Kabul ve Kararlılık Terapisi (KKT), tam olarak bu haritayla çalışır.
Hayatı pürüzsüz hâle getirmeye değil,
insanın kendi yönünü bulmasına odaklanır.
Değer haritası nedir?
Değer haritası ne değildir:
bir “hedefler listesi” değildir,
bir “doğru yaşam” reçetesi değildir,
mutluluk garantisi veren bir liste hiç değildir.
Değer haritası şudur:
Zor duygular varken, zor zamanlardan geçilirken bile nasıl bir insan olarak yaşamak istediğimizi gösteren içsel bir rehberdir, bir haritadır.
Bu harita elbette fırtınayı durdurmaz.
Ama fırtınada yönü bulmayı, hedefi kaybetmemeyi sağlar.
Kabul ve Kararlılık Terapisi şunu kabul eder:
Hayat açık denizde bir yolculuktur.
Acı kaçınılmazdır.
Kaygı, korku, üzüntü zaman zaman ortaya çıkar.
Hayat, tamamıyla kontrol edilebilir bir proje değildir.
Ama şunu da söyler:
Acı varken bile, değerlerimize uygun yaşayabiliriz.
İşte bu yüzden önce değer haritasını çıkarır,
rotamızı belirleriz.
Değerleri Ürettiğimiz Ana Alanlar
Aşağıdaki alanlar, ruhumuzun ana bölgeleridir.
Her biri için sorumuz aynıdır:
“Bu alanda nasıl bir insan olmak istiyorum?”
Arazi engebeli mi olsun, dümdüz mü?
Bazı alanlara aşılmaz engeller, köprüsüz nehirler koyar mıyım, istemeden fark etmeden koymuş muyum?
Benim geçilmez dağlarım nerelerde konuşlanmış?
İşte bu nedenle KKT’de ilk adım,
kişinin kendi değer haritasını tanımasıdır.
Dört Temel Alan (Bull’s Eye modeli)
Kabul ve Kararlılık Terapisi’nde en sık kullanılan değer çalışması,
Bull’s Eye (hedef tahtası) modelidir.
Bu modelde hayat dört ana alanda ele alınır:
İş / eğitim / meslek
(üretkenlik, öğrenme, katkı sağlama)
İlişkiler / yakınlık
(aile, romantik ilişkiler, arkadaşlık, sosyal bağlar)
Kişisel gelişim / sağlık
(fiziksel ve ruhsal sağlık, kendine bakım, büyüme)
Boş zaman / eğlence / yaşamdan keyif alma
(hobi, oyun, dinlenme, neşe)
Bu alanlar bir hedef tahtası gibi düşünülür.
Merkez, değerlerine daha uygun yaşadığın alanı;
merkezden uzaklaştıkça ise,
değerlerinden uzaklaşmayı temsil eder.
Bu bir yargı aracı değildir.
Bir farkındalık aracıdır.
Genişletilmiş değer haritası: 8 ana hayat alanı
Bull’s Eye modelindeki dört alan, pratikte çoğu zaman daha ayrıntılı ele alınır.
Özellikle ilişkilerin ve anlam alanlarının ayrıştırılması, farkındalığı derinleştirir. Aynı zamanda kültürel hassasiyetler de bu alan genişlemesine katkıda bulunur.
Bu nedenle değer haritamızı şu 8 ana alan üzerinden düşünebiliriz:
Aile
Yakın / romantik ilişkiler
Başkalarıyla ilişkilerim (arkadaşlık, sosyal çevre)
Kendimle ilişkim (kendine şefkat, öz-değer)
İş / üretim / meslek
Sağlık (beden ve ruh)
Toplum / insanlık (topluma katkı, sorumluluk)
Anlam / maneviyat
Bu alanların kabaca sabit olduklarını söylemek yanlış olmayacaktır.
Ama her birinin içeriği kişiye özeldir.
Her alan için aşağıdaki soru sormaya değer kabul edilir;
“Bu alanda nasıl bir insan olmak istiyorum?”
Zenginleştirilmiş Değerler Listesi
Kabul ve Kararlılık Terapisi prensiplerine sadık kalarak daha geniş bir değerler listesi yazabilir ve seçimlerimizi kolaylaştırabiliriz.
Aşağıdaki geniş liste bir “kontrol listesi” değildir.
Bir “olması gerekenler” dizisi hiç değildir.
Bu liste, kendini tanıma ve yankıyı duyma davetidir.
Bazıları size ait olabilir, bazıları olmayabilir.
İsterseniz ekleyebilir, çıkarabilir, yeniden adlandırabilirsiniz. Listeyi iyi niyetle hazırlanmış bir harita oluşturma yardımcısı olarak kabul edebilirsiniz.
Aile
Yakın ilişkiler
Arkadaşlık
Ebeveynlik
Sevgi ve bağlılık
Dürüstlük
Şefkat (kendine ve başkalarına)
Sorumluluk
Güvenilirlik
Disiplin
Adalet
Cesaret
Özgürlük / otonomi
Sağlık
Kişisel gelişim
Empati
Öğrenme
Yaratıcılık
Topluma katkı
Cömertlik
Bağlantı
Hizmet
Fedakarlık / diğerkamlık
Çevreye duyarlılık
Maneviyat / anlam
Yaşamdan keyif alma (oyun, neşe)
Macera
Eğlence / mizah
Huzur / dinginlik
Minnettarlık
Bu değerlerin hepsi size ait olmak zorunda değil.
Önemli olan şudur:
Hangileri sizin ruh haritanızda merkezde yer alıyor?
Değerlerden Uzaklaşmak
Çoğu insan değerlerini bilmediği için değil,
onlardan uzaklaştığı için zorlanır.
Değerlerden uzaklaşma genellikle şu anlarda olur:
Zor duygulardan kaçarken,
zor zamanlardan geçerken,
kısa vadeli rahatlamayı seçerken,
“şimdi bunu hissetmek istemiyorum” derken…
Bu bir zayıflık değil,
insani olmanın bir gerçeğidir.
Kabul ve Kararlılık Terapisi burada kimseyi suçlamaz, ötekileştirmez.
Sadece fark ettirir.
Değerlere uygun yaşamak
Değerlere uygun yaşamak,
büyük kararlar almak değildir.
Hayatı kökten değiştirmek hiç değildir.
Değerlere uygun yaşamak şudur:
Zor duygular varken, zor zamanlardan geçilirken bile küçük ama bilinçli adımlar atabilmek...
Bir cümleyle daha dürüst olmak,
kendine biraz daha şefkat göstermek,
kaçmak yerine kalmayı denemek…
Bunların her biri,
değerlerle uyumlu davranışlardır.
Bu yazıdan sonra ne yapabilirsiniz?
Bu yazıyı bir bilgi metni gibi değil,
bir başlangıç noktası gibi okuyun.
Sekiz ana hayat alanını tek tek düşünün.
Bu alanlarda sizin için önemli olan değerleri işaretleyin.
Bu önemli bulduğunuz değerlerin bazılarının merkezinden uzaklaşıp uzaklaşmadığınızı fark edin.
Bir sonraki yazıda,
Değerler Keşif Formu ile bu haritayı daha ayrıntılı,
adım adım ve uygulamalı şekilde genişleteceğiz.
Çünkü insan bazen yolunu değil,
yönünü netleştirdiğinde iyileşmeye başlar.
