Masum Bir Sembolün Yükü
Othello’da trajedi bir anda patlamaz; adım adım örülür.
Bu örünün merkezinde ise sıradan olmayan bir nesne vardır: mendil.
Mendil, sevginin sembolüdür; anlamın nesneye yapıştığı, düşüncenin gerçekle birleştiği noktadır.
Ve tam da bu nedenle, saf kötülük için kusursuz bir araç hâline gelir.
Mendilin Kaynağı: Masum Bir Sembolün Yükü
Mendil rastgele bir kumaş parçası değildir.
O, Othello’nun Desdemona’ya verdiği ilk hediyedir; annesinden kalmıştır ve içinde “aşkı koruyan bir büyü” olduğuna inanılır.
Bu yüzden mendil, Othello için yalnızca sevginin değil; onurun, sadakatin ve kimliğin sembolüdür.
Bir gün Desdemona, Othello’nun baş ağrısını dindirmek isterken mendili yanlışlıkla yere düşürür.
Mendili yerden alan, Desdemona’nın yardımcısı ve Iago’nun eşi olan Emilia’dır.
Emilia, kocasının niyetini bilmez; yalnızca onu memnun etmek ister ve mendili Iago’ya verir.
Iago ise mendili gizlice Othello’nun teğmeni Cassio’nun odasına bırakır.
Kumpasın gücü, fiziksel bir zorlamada değil, zihinsel bir hazırlıktadır.
Mendilin “Kesin Kanıt”a Dönüşmesi: Üç Aşamalı Kumpas
Iago’nun dehası, yalanı kaba kuvvetle dayatmasında değil; zihni hazırlamasındadır.
Zihinsel Hazırlık:
Iago önce şüpheyi eker: “Eşinizin elinde o meşhur mendili görmüştüm… sanki Cassio’daydı.”
Bu cümleyle Othello’nun fenerinin camı iyice kararır; henüz kırılmaz, ama bulanıklaşır.
Görsel Manipülasyon:
Othello, Cassio’nun elinde kendi hediye ettiği mendili gördüğünde (Cassio mendili odasında bulmuş ve sahibini bilmeden saklamıştır), fısıltılar görüntüyle birleşir.
Bu noktada zihin, şüpheye bir “hakikat” damgası vurur ve artık öyle taşır.
Anlamın Çarpıtılması:
Othello için mendil sadece bir kumaş parçası değildir; Desdemona’nın iffetinin ve sadakatinin fiziksel temsilidir.
Mendilin başka bir erkekte olması, Desdemona’nın kalbinin ve bedeninin de orada olduğu anlamına gelir.
Bir sembol, gerçeğin önüne geçmiş, gerçeği görünmez kılmıştır.
ACT Penceresinden Mendil Tuzağı: Zihinsel Birleşme Hatası
Bu noktada Othello’nun düştüğü tuzak, ACT dilinde bilişsel birleşmedir.
Zihin hüküm verir: “Mendil Cassio’daysa, Desdemona beni aldatmıştır.”
Othello bu düşünceyle yapışır; bunun bir ihtimal, bir komplo ya da bir yanlışlık olabileceğini düşünmez.
Bilişsel ayrışma imkânsız hâle gelir.
Burada sembollerin gücü devreye girer.
Bazen bir nesneye (mendile) öyle büyük bir anlam yükleriz ki, nesnenin kendisi gerçeğin yerine geçer.
Oysa mendil bir nesnedir; sadakat ise bir eylem ve değerdir.
Iago, Othello’nun algısını seçici hâle getirir.
Othello, Desdemona’nın dürüstlüğünü, geçmişteki fedakârlıklarını -fenerin aydınlattığı geniş yolu- görmez olur;
yalnızca o küçük siyah noktaya, mendile kilitlenir.
Sonuçta Iago, mendili fiziken çalmış olsa da, asıl çaldığı şey Othello’nun akıl yürütme yetisidir.
Mendil, trajik finali hazırlayan sahte bir pusulaya dönüşür.
Bilişsel Birleşme ve Bilişsel Ayrışma
Hakikatin Acı Tokadı: Fenerin Camı Kırılıyor
Cinayetten sonra Emilia gerçeği açıklar.
Kumpas, mendilin nasıl dolaştırıldığı, fısıltıların nasıl büyütüldüğü ortaya serilir.
Bu an, Othello için bilişsel ayrışmanın artık mümkün olmadığı andır.
Bir saniye önce kendini “adaleti sağlayan bir yargıç” olarak gören Othello,
takip eden saniye içinde masum ve kendisini seven eşini öldürmüş bir adam olduğunu anlar.
Fenerin camı kırılmış ve gerçek görünür olmuştur ama artık onu taşıyacak bir yapı kalmamıştır.
Pişmanlık, İdrak ve Son Hüküm
Othello’nun yaşadığı duygu öfke ya da nefret değildir;
geç kalmış, çözücü bir pişmanlıktır.
“Ben ne yaptım?” sorusu, pişmanlığın ve çaresizliğin ağırlığını da yanına katarak katilin ruhuna çöker.
Sonunda Othello kendini öldürür.
Bu bir kaçış değildir; kendi hükmünü infaz etme eylemidir.
Ölmeden önce, “bilgece değil ama çok sevmiş biri” olarak anılmak ister.
Bu, geç kalmış bir değerle temas girişimidir.
Othello’nun çöküşü, saf kötülüğün (Iago’nun) ve zihinsel birleşme hatasının kesişiminde gerçekleşir.
Bir sembol, bir değerin yerine geçmiştir;
bir düşünce, gerçek gibi taşınmıştır.
Aklımızda kalması gereken belki de şudur:
Fenerin camı kırılmadan önce temizlenmelidir.
Çünkü cam kırıldığında görünen gerçek, çoğu zaman taşınamayacak kadar ağırdır.